W dobie coraz częstszych, ekstremalnych fal upałów, wrażliwość na ciepło przestała być jedynie kwestią letniego dyskomfortu. Stała się poważnym problemem medycznym, wymagającym precyzyjnego, opartego na nauce podejścia. W tym artykule zagłębimy się w funkcjonowanie naszego układu nerwowego, rozłożymy na czynniki pierwsze mechanizmy termoregulacji i pokażemy, jak dzięki nowoczesnym strategiom adaptacyjnym chorując na SM odzyskać kontrolę nad własnym ciałem latem.

Zjawisko Uhthoffa: Gdy upał "wyłącza" układ nerwowy

Kliniczne powiązanie między wysoką temperaturą a pogorszeniem funkcji neurologicznych nie jest odkryciem nowym. Już w 1890 roku wybitny niemiecki okulista, Wilhelm Uhthoff, zaobserwował u swoich pacjentów przejściowe upośledzenie widzenia (amblyopię), które pojawiało się bezpośrednio po intensywnym wysiłku fizycznym. Dziś to zjawisko, nazwane na jego cześć objawem (lub zjawiskiem) Uhthoffa, jest kluczem do zrozumienia letnich zmagań osób z SM.

Aby zrozumieć, co dokładnie dzieje się w organizmie, musimy spojrzeć na nasze nerwy z perspektywy biofizyki. W zdrowym układzie nerwowym włókna (aksony) otoczone są osłonką mielinową. Działa ona jak doskonała izolacja kabla elektrycznego, umożliwiając błyskawiczne, skokowe przewodzenie impulsów – sygnał ma na tyle dużo energii, że bez problemu dociera do celu.

W stwardnieniu rozsianym ta izolacja ulega zniszczeniu (demielinizacji). Organizm, próbując ratować sytuację, tworzy nowe kanały sodowe na odsłoniętym, "nagim" fragmencie nerwu. Niestety, ten kompromis ma swoją cenę. Nowe kanały są ekstremalnie wrażliwe na temperaturę. Gdy robi się gorąco, ich pory zamykają się przedwcześnie. Dodatkowo, przez uszkodzoną osłonę z komórki gwałtownie uciekają jony potasu. Efekt? Całkowity blok przewodzenia. Sygnał z mózgu po prostu nie dociera do mięśni czy narządów zmysłów.

Pseudorzut a prawdziwy rzut chorobowy

Jednym z najbardziej stresujących momentów dla pacjenta jest nagłe pojawienie się lub nasilenie objawów. Czy to oznacza postęp choroby? W lecie najczęściej mamy do czynienia z tzw. pseudorzutem.

Zjawisko Uhthoffa to klasyczny pseudorzut. Charakteryzuje się tym, że jest to powielenie lub nasilenie starych objawów, a nie pojawienie się zupełnie nowych. Jest krótkotrwałe (trwa od kilku minut do kilkunastu godzin) i ustępuje całkowicie po schłodzeniu organizmu. Co najważniejsze, nie wiąże się z nowym stanem zapalnym ani powstawaniem nowych uszkodzeń w mózgu czy rdzeniu kręgowym (co można by zaobserwować w badaniu rezonansem magnetycznym).

Z kolei prawdziwy rzut choroby to aktywny proces zapalny. Trwa nieprzerwanie powyżej 24 godzin i często wymaga interwencji farmakologicznej (np. podania glikokortykosteroidów). Błędne wzięcie zjawiska Uhthoffa za prawdziwy rzut może narazić pacjenta na niepotrzebne przyjmowanie silnych leków. Dlatego w Innovisense przypominamy złotą zasadę: jeśli w upalny dzień objawy się nasilają, najpierw schłodź organizm, nawodnij się i odpocznij. Jeśli po 24 godzinach w chłodnym otoczeniu symptomy nie ustąpią, skonsultuj się z neurologiem.

Zepsuta klimatyzacja organizmu, czyli dysautonomia

Sytuację pacjentów z SM w lecie drastycznie komplikuje zjawisko dysautonomii – zaburzeń autonomicznego układu nerwowego. Zdrowy organizm chłodzi się przede wszystkim poprzez pocenie (chłodzenie ewaporacyjne). Parujący ze skóry pot pochłania ogromne ilości energii cieplnej.

Niestety, zmiany demielinizacyjne w pniu mózgu mogą uszkodzić szlaki odpowiedzialne za aktywację gruczołów potowych. Prowadzi to do hipohidrozy (zmniejszonego pocenia) lub anhidrozy (całkowitego braku pocenia) na dużych partiach ciała. Osoba z SM rozgrzewa się na słońcu znacznie szybciej, a jednocześnie jest pozbawiony naturalnego mechanizmu oddawania ciepła. To swoiste błędne koło: organizm jest ekstremalnie wrażliwy na ciepło, a zarazem nie potrafi się przed nim bronić.

Pułapki farmakologiczne

Warto w tym miejscu wspomnieć o ukrytym zagrożeniu, jakim są interakcje lekowe. Wielu pacjentów przyjmuje leki antycholinergiczne (np. oksybutyninę) z powodu neurogennej dysfunkcji pęcherza. Leki te blokują receptory, które odpowiadają za skurcze pęcherza, ale... dokładnie te same receptory stymulują wydzielanie potu!

Przyjęcie takiego leku latem to jak odcięcie przewodów w już i tak słabo działającej klimatyzacji. W miesiącach letnich warto skonsultować z lekarzem przejście na leki nowszej generacji (np. mirabegron), które nie hamują potliwości.

Letnie zmęczenie i "mgła mózgowa"

Przewlekłe zmęczenie w SM (z ang. fatigue) nie ma nic wspólnego ze zwykłym, fizjologicznym znużeniem. To obezwładniający spadek wydolności, który nie ustępuje po odpoczynku, a pod wpływem wysokiej temperatury nasila się lawinowo. Badania z wykorzystaniem przezczaszkowej stymulacji magnetycznej (TMS) pokazują, że w warunkach stresu cieplnego u pacjentów spada pobudliwość kory mózgowej.

Upał bezlitośnie uderza również w funkcje poznawcze. Szybkość przetwarzania informacji, pamięć operacyjna i uwaga ulegają upośledzeniu, tworząc tzw. "mgłę mózgową" (brain fog). W precyzyjnych testach neuropsychologicznych widać, jak ekspozycja na temperaturę spowalnia reakcje, ponieważ rozgrzane sieci neuronalne tracą zdolność do płynnej koordynacji.

Wymagający letni mikroklimat sprawia, że pacjenci zmuszeni są bardzo oszczędnie zarządzać swoim "budżetem poznawczym". W okresach wzmożonego zapotrzebowania na energię, wsparcie metabolizmu komórkowego staje się priorytetem. Substancje takie jak NAD+ (dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy), L-tyrozyna (prekursor kluczowych neuroprzekaźników) oraz witaminy z grupy B odgrywają nieocenioną rolę w utrzymaniu wydolności umysłowej i redukcji uczucia znużenia.

Mając na uwadze te mechanizmy, w Innovisense stworzyliśmy Neuromentis®. To zaawansowana kompozycja zawierająca m.in. NAD+, NADH, L-tyrozynę, tryptofan oraz wysoce przyswajalne formy witamin B12 (metylokobalamina) i kwasu foliowego, która może stanowić wartościowe wsparcie dla zachowania bystrości umysłu i prawidłowego metabolizmu energetycznego podczas letnich (i nie tylko) miesięcy.

Czy unikanie słońca to dobry pomysł?

Intuicyjną reakcją na zjawisko Uhthoffa jest całkowite unikanie słońca i zamykanie się w klimatyzowanych pomieszczeniach. Zjawisko to, niesie jednak za sobą fatalne konsekwencje długoterminowe.

Badania naukowe (w tym przełomowe MS Sunshine Study) dowodzą, że unikanie słońca pozbawia pacjentów dwóch potężnych czynników neuroprotekcyjnych:

Bezwzględne unikanie słońca to zatem błąd terapeutyczny. Należy wdrażać krótkie, celowe sesje nasłoneczniania poza godzinami największego upału, koniecznie z zastosowaniem metod chłodzących. Ponieważ w naszej strefie klimatyzacyjnej naturalna synteza witaminy D bywa niewystarczająca nawet latem, odpowiednia podaż zewnętrzna jest absolutnie niezbędna. W Innovisense wiemy, jak trudne bywa osiągnięcie optymalnego stężenia 25(OH)D we krwi. Z tego powodu w naszym portfolio znajduje się Witamina D3 10 000 IU – w postaci łatwych do połknięcia kapsułek żelowych na bazie oleju słonecznikowego, pozyskiwana z naturalnej lanoliny.

Ważna uwaga: Przed rozpoczęciem suplementacji wysokimi dawkami witaminy D zalecamy wykonanie badania poziomu 25(OH)D we krwi.

Jak poprawić swój komfort w czasie upałów?

Kamizelki chłodzące

Najlepszym orężem są kamizelki chłodzące. Odradzamy jednak starsze technologie ewaporacyjne (nasączane wodą), ponieważ ich skuteczność drastycznie spada w dni o wysokiej wilgotności powietrza. Znacznie lepszym wyborem są kamizelki wykorzystujące technologię PCM (Phase Change Material). Są to żelowe wkłady polimerowe, które chłodzą ciało poprzez zmianę stanu skupienia (topienie się) w stałej, bezpiecznej temperaturze (np. 15°C lub 21°C). Działają niezależnie od wilgotności powietrza i nie wywołują szoku termicznego, który mógłby spowodować skurcz naczyń krwionośnych.

Wewnętrzne metody chłodzenia

Picie zimnych płynów świetnie obniża temperaturę trzewną. Trzeba jednak uważać, ponieważ spożywanie zmielonego lodu może dać organizmowi tak silny sygnał chłodu, że zablokuje on resztki i tak już osłabionego pocenia się (skurcz naczyń skóry). Skutkuje to zatrzymaniem ciepła głęboko w tkankach! Najbezpieczniej jest pić wodę lub izotoniki schłodzone do około 4-10°C.

Hydroterapia, czyli bezpieczny ruch

Ćwiczenia fizyczne są kluczowe w SM, bo stymulują neuroplastyczność mózgu. Ale jak ćwiczyć latem? Odpowiedzią jest woda. Przewodnictwo cieplne wody jest 25-krotnie większe niż powietrza. Ciepło metaboliczne z pracujących mięśni jest natychmiast przejmowane przez chłodną wodę, blokując zjawisko Uhthoffa. Idealna temperatura basenu dla osoby z SM to 27-29°C. Cieplejsze wody (tzw. termy rekreacyjne powyżej 30°C) mogą być niebezpieczne.

Higiena snu latem

Utrzymujące się wysokie temperatury nocne zaburzają ewolucyjny mechanizm zapadania w sen, który wymaga obniżenia temperatury ciała. Wpływa to na skrócenie fazy REM i snu głębokiego. Zastosowanie materacy z warstwą termoregulującą (PCM) czy pościeli bambusowej o wysokiej higroskopijności pozwala utrzymać mikroklimat przy skórze na poziomie 33,5–35,5°C, znacząco poprawiając jakość regeneracji, która jest niezbędna do walki ze zmęczeniem kolejnego dnia.

FAQ

Najczęstsze pytania i odpowiedzi.

Czy upał może wywołać u mnie nowy rzut stwardnienia rozsianego?

Nie. Upał wywołuje tzw. zjawisko Uhthoffa (pseudorzuty). Jest to odwracalne, czasowe nasilenie starych objawów wynikające z zaburzeń przewodnictwa nerwowego. Nie powoduje powstawania nowych uszkodzeń w mózgu i ustępuje po schłodzeniu organizmu.

Jakie płyny najlepiej pić w upalne dni?

Najlepsze będą napoje izotoniczne lub woda schłodzona do temperatury 4-10°C. Należy unikać picia skruszonego lodu np. slushy, gdyż zbyt silny bodziec zimna w żołądku może wywołać skurcz naczyń krwionośnych skóry i zahamować naturalne pocenie się.

Czy zwykła kamizelka chłodząca namaczana w wodzie wystarczy?

Kamizelki ewaporacyjne działają dobrze, ale ich skuteczność drastycznie spada w wilgotne dni. Dla osób z SM znacznie bezpieczniejszym i stabilniejszym wyborem są kamizelki z wkładami PCM (Phase Change Material), które chłodzą stałą temperaturą niezależnie od warunków atmosferycznych.

Czy mając SM mogę wychodzić na słońce?

Tak, jest to wręcz zalecane dla zachowania odpowiedniego poziomu witaminy D i neuroprotekcyjnego wpływu promieniowania UV. Ekspozycja powinna być jednak krótka, z zaplanowanym chłodzeniem ciała, i odbywać się wyłącznie poza godzinami szczytu.

Dlaczego latem gorzej mi się myśli i mam problemy z pamięcią?

Podwyższona temperatura głęboka ciała spowalnia szybkość przewodzenia impulsów nerwowych. Prowadzi to do obniżenia wydolności tzw. pamięci operacyjnej i szybkości przetwarzania informacji, co pacjenci często opisują jako "mgłę mózgową". Zjawisko to ustępuje po powrocie do optymalnej temperatury otoczenia.

Źródła naukowe: